ค่าตัวรับฮอร์โมนโปรเจสเตอโรน (PR) คืออะไร? บอกความเสี่ยงและการตอบสนองต่อยาได้อย่างไร

สรุปคำตอบสั้นๆ (TL;DR): ค่า PR (Progesterone Receptor) คือตัวบ่งชี้ว่าเซลล์มะเร็งมีตัวรับฮอร์โมนโปรเจสเตอโรนหรือไม่ ซึ่งโดยปกติการสร้าง PR จะถูกควบคุมโดยฮอร์โมนเอสโตรเจน ดังนั้นการพบค่า PR เป็นบวก (Positive) จึงเป็นเครื่องยืนยันว่ากลไกตอบสนองต่อฮอร์โมนของเซลล์มะเร็งยังทำงานสมบูรณ์ ซึ่งแปลว่าคนไข้มีแนวโน้มจะตอบสนองต่อ "ยาต้านฮอร์โมน" ได้ดีมาก และมักมีการพยากรณ์โรคที่ดีกว่ากลุ่มที่ PR เป็นลบครับ

[เว้นบรรทัด]

ตัวรับฮอร์โมนโปรเจสเตอโรน (PR) บอกอะไรเราบ้าง?

ในทางชีววิทยาของเซลล์มะเร็งเต้านม การแสดงออกของตัวรับโปรเจสเตอโรน (PR) มีความสัมพันธ์โดยตรงกับตัวรับเอสโตรเจน (ER) ครับ กล่าวคือ เมื่อตัวรับ ER ทำงาน มันจะสั่งการให้เซลล์สร้างตัวรับ PR ขึ้นมา ดังนั้นการตรวจพบ PR จึงเสมือนเป็นตัวบ่งชี้ว่า "วงจรการทำงานของฮอร์โมนเอสโตรเจนในเซลล์มะเร็งนั้นยังสมบูรณ์ดีอยู่" (Functioning ER pathway)

ข้อมูลนี้มีความสำคัญในการวางแผนรักษา 3 ประการหลัก ดังนี้:

1. ใช้พยากรณ์การตอบสนองต่อยา (Predictive Factor)

แม้ว่าเราจะใช้ยาต้านฮอร์โมน (Endocrine Therapy) ในคนไข้ที่มีผล ER เป็นบวกเป็นหลัก แต่ระดับของ PR ช่วยบอกดีกรีความสำเร็จของการรักษาได้:

ER บวก และ PR บวก: กลุ่มนี้มีการตอบสนองต่อยาต้านฮอร์โมน (เช่น Tamoxifen หรือ Aromatase Inhibitors) ได้ดีที่สุด
ER บวก แต่ PR ลบ: กลุ่มนี้ยังคงต้องรับยาต้านฮอร์โมนอยู่ แต่การตอบสนองอาจลดลงเมื่อเทียบกับกลุ่มแรก และอาจบ่งบอกถึงพฤติกรรมของโรคที่ดื้อยาได้ง่ายกว่า
2. ใช้จำแนกชนิดย่อยของมะเร็ง (Subtyping)

แพทย์ใช้ค่า PR ร่วมกับค่าอื่นๆ (ER, HER2, Ki-67) เพื่อแบ่งกลุ่มมะเร็งเต้านมชนิดตอบสนองต่อฮอร์โมน (Luminal type) ออกเป็น 2 กลุ่มย่อยที่มีความดุร้ายต่างกัน:

Luminal A: มักมีค่า ER สูง และ PR สูง ร่วมกับค่าการแบ่งตัว (Ki-67) ต่ำ กลุ่มนี้โตช้า พยากรณ์โรคดีที่สุด มักไม่ต้องใช้ยาเคมีบำบัด
Luminal B: มักมีค่า ER บวก แต่ PR ต่ำหรือเป็นลบ หรือมีค่าการแบ่งตัว (Ki-67) สูง กลุ่มนี้เซลล์มะเร็งแบ่งตัวเร็วกว่า และอาจจำเป็นต้องพิจารณาให้ยาเคมีบำบัดร่วมด้วย
3. เกณฑ์การอ่านผล (Cut-off)

มาตรฐานปัจจุบันกำหนดว่า หากย้อมสีติดนิวเคลียสของเซลล์มะเร็งตั้งแต่ 1% ขึ้นไป ให้ถือว่าเป็น PR Positive (ผลบวก) อย่างไรก็ตาม ปริมาณความเข้มข้น (% ที่สูง) ก็สัมพันธ์กับประโยชน์ที่จะได้รับจากยาต้านฮอร์โมนที่มากขึ้นด้วยครับ

สรุปสาระสำคัญที่ต้องจำ

PR คือเพื่อนคู่คิดของ ER: การมี PR เป็นบวก ช่วยยืนยันว่ามะเร็งชนิดนั้น "ไม่ดุ" และ "คุยง่าย" (ตอบสนองต่อยาต้านฮอร์โมนดี)
PR ต่ำหรือลบ ต้องระวัง: ในคนไข้ที่ ER บวก แต่ PR ลบ อาจเป็นสัญญาณว่ามะเร็งมีความดุร้ายขึ้นมาอีกระดับ (Luminal B) แพทย์อาจต้องพิจารณาแผนการรักษาที่เข้มข้นขึ้น
เป้าหมายคือการรักษาที่แม่นยำ: การรู้สถานะ PR ช่วยให้แพทย์ไม่รักษามากเกินความจำเป็น (ในกลุ่ม Luminal A) และไม่รักษาน้อยเกินไป (ในกลุ่ม Luminal B)
คำถามที่พบบ่อย (FAQ)

Q: ถ้าผลตรวจเป็น ER ลบ แต่ PR บวก (ER-/PR+) จะรักษายังไง? A: กรณีนี้พบได้น้อยมากครับ (ประมาณ 1-4%) ข้อมูลปัจจุบันแนะนำให้พิจารณาให้ยาต้านฮอร์โมนเหมือนกับกลุ่ม ER+ ครับ แต่แพทย์จะตรวจสอบอย่างละเอียดอีกครั้งเพื่อให้แน่ใจว่าเป็นผลบวกจริง ไม่ใช่ผลลวงทางห้องปฏิบัติการ

Q: ค่า PR สามารถเปลี่ยนแปลงได้หรือไม่ หากมะเร็งกลับมาเป็นซ้ำ? A: ได้ครับ มีการศึกษาพบว่าเมื่อมะเร็งมีการแพร่กระจายหรือกลับมาเป็นซ้ำ ค่าสถานะตัวรับฮอร์โมนอาจเปลี่ยนไป โดยส่วนใหญ่มักเปลี่ยนจาก "บวก" เป็น "ลบ" (Receptor loss) ดังนั้นหากมีการตัดชิ้นเนื้อซ้ำ แพทย์จะยึดผลล่าสุดในการวางแผนรักษา

Q: จำเป็นต้องตรวจ PR ในมะเร็งระยะก่อนลุกลาม (DCIS) หรือไม่? A: แนวทางปฏิบัติแนะนำให้ตรวจ ER เป็นหลักใน DCIS เพื่อพิจารณาการให้ยาต้านฮอร์โมนเพื่อลดความเสี่ยง แต่การตรวจ PR ใน DCIS นั้นถือเป็นทางเลือก (Optional) เนื่องจากยังไม่มีข้อมูลชัดเจนว่าจะช่วยเปลี่ยนแนวทางการรักษามากน้อยเพียงใด

ข้อควรระวัง: ข้อมูลนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อให้ความรู้เบื้องต้นเท่านั้น ไม่สามารถแทนที่การวินิจฉัยโรคโดยแพทย์ได้ หากคลำพบก้อนหรือมีความผิดปกติที่เต้านม ควรรีบมาพบแพทย์เฉพาะทางเพื่อตรวจอย่างละเอียดครับ (บทความนี้เรียบเรียงโดย นพ. โภคิน เพ็ชร์หอม ศัลยแพทย์เต้านม - หมอโภโชว์เรื่องนม)